pirandellu 'n SICILIANU
Liolà
Commedia
Campestre in tre atti - 1916
SECUNN’ATTU
Un pezzu d’ ’u casali. A manu
manca, fin ’a cchiù d’ ’a mita d’ ’a
scenà, la rubbicedda d’ ’a gnà Gesa.
Si nni vidi l’affacciata e ’u latu
mancu. Nni l’affacciata, la
purticedda ca duna nni l’ortu,
arriparatu (d’ ô spicu d’ ’a casa
fin’a lu prosceniu) d’una sipala di
ruvettu, cu ’na chiujenna puru di
ruvettu nn’ ’u mezzu. Nnô latu mancu
d’ ’a casa si vidi n’autra porta,
ch’è chidda di fora. A manu dritta
d’ ’a scena, ’a casa di Liolà, cu
porta e du’ finestri. Tra la sipala
di l’ortu d’ ’a gnà Gesa e ’a casa
di Liolà è ’na trazzera.
Quannu si jsa ’u sipariu, la gnà
Gesa è assittata nni ll’ortu, ca
munna patati, c’un culapasta di
stagnu supra li gammi. Li tri
picciliddi di Liolà, Paliddu,
Caliddu e Tiniddu, cci stannu
atturnu.
gnà gesa: È veru ca tu sì giudiziusu,
Paliddu?
paliddu: Sissi.
caliddu: E i’ midè!
gnà gesa: E tu, Tiniddu, ’un cci sì
giudiziusu?
tiniddu: Sissi, giudiziusu.
gnà gesa: Ma cu’ è ’u cchiù
giudiziusu di tutti tri?
paliddu, caliddu, tiniddu: Iu! iu!
iu! no, iu! no no, iu! iu! iu!
gnà gesa: Bonu! bonu! Tutti tri ’un
putiti èssiri! Paliddu è, ca è ’u
cchiù granni; po’ cci addiventa
Caliddu, e po’ all’urtimu Tiniddu. —
Ora senti, tu ca sì ’u cchiù
grannuzzu, Paliddu: mi sa’ jri a
cogliri ddà... — ’u vidi ddà? —
cci ’nsigna a la sô manca, ’nfunnu,
un puntu di l’urticeddu
tri tistuzzi di cipudda?
paliddu: Sissi! sissi!
fa pi curriri
gnà gesa: Aspetta!
caliddu: E iu, zâ Gesa? I’ midè cci
’a sacciu!
tiniddu: E i’ midè!
gnà gesa: Stati boni: una l’unu! vi
nni fazzu cogliri una l’unu! Paliddu
vi cci porta... Ddà, Paliddu, ’u
vidi?
paliddu, caliddu, tiniddu: Sissi,
sissi, sissi!
cùrrinu e scumpàrinu ’nfunnu, a
manca
gnà gesa: Chianu! ’Un v’affuddati!
Tri suli! Bonu, accussì, bonu!
Chianu... chianu...
I tri picciriddi tornanu cu ’a
cipudduzza ’nmanu.
gnà gesa: Ah! Gna veru
giudiziusi siti, e massareddi!
A stu puntu di dintra a casa di
Liolà si senti ’a vuci d’ ’a za
Ninfa ca chiama ô solitu so’.
vuci d’ ’a zâ ninfa: Paliddu!
Caliddu! Tiniddu!
gnà gesa: Ccà cu mmia su’, zâ Ninfa!
zâ ninfa: (affacciannusi a la
porta): Sempri jttati ddocu!
Viniti dintra! subitu dintra!
malacunnutta!
gnà gesa: ’I lassassi stari, zâ
Ninfa: ’un mi dunanu fastidiu! Mi
fannu anzi li sirvizzeddi...
zâ ninfa: Nnô casu, nni li mannati,
gnà Gesa, ’un faciti cirimonii.
gnà gesa: ’Un dubitassi, stannu
cueti cu mmia.
zâ ninfa: Cueti e ’un cci vol’àutru!
(si nni trasi)
gnà gesa: Vasannò, a nn’autra
tanticchia ca scura e veni ’u papà —
chi fa, chi fa, ’u papà?
paliddu: (seriu seriu): Nni
’nsigna a cantari!
gnà gesa: E ’un vi sona nnô culiddu?
Di ’nfunnu a la trazzera scinni
Ciuzza; si ferma e dici di supra la
sipala.
ciuzza: Gnà Gesa, dici me’ ma’, si
cci fa ’u piaciri, cci ’mpresta ’na
tistuzza: d’agliu?
gnà gesa: E trasi, figlia: ddà (cci
’nsigna ’a porta d’ ’a rubbicedda)
t’ ’u po’ pigliari.
ciuzza (spinci la chiujenna d’ ’a
sipala e trasi): Tanti grazii...
po’, come si vidissi ora sulu ’i tri
figli di Liolà
Ah, l’avi sempri ccà... Paliddu,
si cala e lu vasa
Caliddu... (c. s.) Tiniddu...
(c. s.) ’Un hannu mamma, e
tutti cci fannu di mamma, nicareddi...
gnà gesa: E macari tu cci vulissi
fari di mamma, dici ’a virità!
ciuzza: Iu? chi cc’entra! — dicu pi
carità, gnà Gesa!
gnà gesa: Gna comu, pi carità, certu!
chi pi amuri?
ciuzza: Ma mi dicissi ’na cosa...
A stu puntu, eccu di ’ncapu ’a
trazzera Luzza e Nedda ca s’affaccianu
puru iddi a la sipala.
luzza: Zâ Gesa, nni voli? Uh, cc’è
Ciuzza midè!
gnà gesa: Eccu ccà a l’àutri du’!
nedda: ’A vinemu ajutari, zâ Gesa!
Chi sta munnannu ’i patati?
gnà gesa: Marasantissima, chi siti
massari! E ’un ’u dicu iu? Ah chi
cc’è ’u viscu ccà nni st’urticeddu?
— Trasiti, trasiti, picciotti... Ma
viditi c’ancora nun cc’è.
nedda: E cu’, zâ Gesa?
gnà gesa: Te’, muzzica ’u jteddu!
luzza (assittannusi supra li
carcagna davanti â gnà Gesa):
Dassi ccà, dassi ccà — haju ’u
cutidduzzu — cci ajutu a munnari...
gnà gesa: Paliddu, va’ piglia ’na
seggia...
nedda: Cci vaju iu, cci vaju iu!
(va e torna cu tri seggi)
gnà gesa: Accussì v’assittati tutti
beddi ccà – e sulu p’ ajutari a mmia,
ah? – Ma ’mpozza ca tô matri, Ciuzza,
sta aspittannu stu spicchiuzzu d’agliu?
ciuzza: Nonsi, pi stasira cci servi.
gnà gesa: E chi nu’ sta scurannu?
Faciti cuntu ca a nn’autra
tanticchia è ccà.
ciuzza: Ma cu’, zâ Gesa?
gnà gesa: ’U gattu! – Te’, mùzzica
’u jteddu puru tu!
luzza: ’A zâ Gesa senti diri pi
Liolà!
gnà gesa: Uh, biniditta tutta! Gna
’u sa ca sì veru sperta, figlia?
ciuzza: Cci vulìa spiari, gnà Gesa,
s’è veru ca Tuzza d’ ’a zâ Cruci cci
detti ’a coffa.
gnà gesa (fincennu d’ ’un capiri
idda, ora): E a cu’? a cu’?
luzza: Ah, ora muzzicassi ’u jteddu
vossia!
nedda: Già! ’U dicinu tutti... Ma no
idda, sô matri...
luzza: Chi è veru? Vossia ’u sapi?
ciuzza: Ma no, dicinu idda; ca ’un
’u vosi idda, Tuzza...
nedda: Chi idda e idda, si... – va’,
nu’ mmi faciti parlari!
luzza: Ma iddu, Liolà, chi nni dici,
zâ Gesa? chi nni dici?
gnà gesa: E chi nni sacciu iu?
Jticcillu a spiari!
ciuzza: Pi mmia, cci haju gustu!
bonu fu ca cci dèttiru sta lizzioni!
luzza: Cci haju gustu puru iu!
nedda: E puru iu, puru iu!
ciuzza: Ca cci paria ca tutti ’i
fimmini, appena iddu facìa cu ’a
manu accussì, s’avìanu a jittari dê
finestri!
gnà gesa: Vàutri no, pi grazia di
Diu, nuddu di li tri!
luzza: E cu’ lu calcula!
ciuzza: Cu’ lu cerca!
nedda: Cu’ lu voli!
gnà gesa: Gna ’un si sta vidennu?
luzza: Pirchì semu ccà, dici vossia?
nedda: Pirchì vulìssimu sèntiri, zâ
Gesa, comu lu fa cantari lu dispettu!
ciuzza: Si l’avi a manciari vivu
piccamora!
luzza, nedda: Chi fa, canta, zâ Gesa?
canta? canta?
gnà gesa: (attuppànnusi l’oricchi):
Oh! oh! picciotti, mi stati
stunannu! chi vuliti di mia? Ora
chiamu a zâ Ninfa e cci ’u dumannati
a idda, si canta!
La zâ Ninfa, comu chiamata,
s’affaccia a la porta.
zâ ninfa: Chi é, chi è, gnà Gesa?
chi hannu sti picciotti?
luzza, ciuzza, nedda: Nenti, nenti,
zâ Ninfa! – Vossabenedica, zâ Ninfa!
– Uh, idda ccà era!
gnà gesa: Sunnu comu tanti lapi, zâ
Ninfa! Assugliaru a mmia, ca vonnu
sapiri...
ciuzza, luzza, nedda: ’Un è veru!
nonsi! — Nenti, ’un è veru! – Chi
cci dici?
gnà gesa: E chi cc’è? Vonnu sapiri
si Liolà canta pi dispettu, ca dici
ca Tuzza d’ ’a zâ Cruci Azzara nun
lu vosi pi maritu.
zâ ninfa: Cu’, me’ figliu? Unni?
Quannu?
ciuzza: Ah, nonsi, pi essiri veru, è
veru: ’un l’avi a nigari vossia!
luzza: Minnali s’è veru!
za ninfa: E s’è veru, figlia – ca iu
nun lu sacciu – Tuzza fici bonu, e
cchiù bonu fici ’a za Cruci sô matri,
c’ ’un cci ’u vosi dari. Matri iu –
no, me’ figlia – ma mancu ’na tinta
canazza spirduta cci vurrìa dari a
unu come a me’ figliu Liolà! Vih vih
vih vih, ch’è omu di maritarisi me’
figliu? Tutti li cchiù niuri
piccatàzzi l’avi iddu! Guardativinni,
picciotti! Comu di lu diavulu vi nn’aviti
a guardari! E po’ cu tri picciliddi
ccà... Va’ va’, a casa, viniti a
casa, nicareddi...
A stu puntu, di ’nfunnu a la
trazzera si sèntinu li vuci d’ ’a
gnà Càrmina ’a muscardina ca veni cu
li mani all’aria, tutta cannariata.
gnà càrmina: Gèsu! Gèsu! Gèsu! Chi
cosi, Signuri, chi cosi chi s’hannu
a vìdiri! Nun cci si cridi! Nun c’è
cchiù unn’arrivari!
ciuzza: Uh, ’a gnà Càrmina! E chi
avi ca va gridannu accussì?
luzza: Chi fu, gnà Càrmina? chi fu?
zâ ninfa: Chi jti gridannu? c’aviti?
nedda: Successi cosa?
gnà càrmina: (trasennu nni l’ortu):
Chi focu ranni! chi focu ranni,
gnà Gesa, a la casa di sô niputi!
gnà gesa: (satannu addritta):
Me’ niputi? chi è? chi cci successi?
parlati!
gnà càrmina: Sta facennu comu ’na
Maria! Si pila tutta!
gnà gesa: Me’ niputi? Ma pirchì? Chi
fu? Matri di Diu, lassàtimi curriri!
lassàtimi curriri!
Si nni curri pi la trazzera, vutannu
a manu manca.
gnà càrmina: (cci grida appressu):
Sissi! currissi! Cci sta
pigliannu un motu, puvuredda!
zâ ninfa, ciuzza, luzza, nedda: Ma
chi fu? chi fu? parlati! chi fu?
gnà càrmina: Sô maritu, ’u zû Simuni,
si misi cu sô niputi!
ciuzza, luzza: Cu Tuzza? cu Tuzza?
zâ ninfa: Gesù, chi purcarii!
gnà càrmina: E dici ca...
talìa d’una certa manera ’a zâ Ninfa
e cu ’a manu cci fa signu: gravita
zâ ninfa: Gisuzzu! Signuri,
scanzàtinni!
ciuzza, luzza, nedda: Chi dici? chi
dici? chi ven’a ddiri?
gnà càrmina: Chi veni a ddiri! Sti
cosi vàutri nun li putiti sapiri!
za ninfa: Ma è certu? è certu?
gnà càrmina: Certu? Iddu, iddu
stissu, ’u zû Simuni, si nni jì a
vantari cu sô muglieri!
zâ ninfa: Maria! Gna veru allura ’un
cc’è cchiù unn’arrivari!
gnà càrmina: Si jì a vantari... — mi
sapi sèntiri? — ca era veru ca nun
mancava pi iddu! e chi si s’avissi
pigliatu a sô niputi, a st’ura – no,
unu – ma tri figli avissi pututu
aviri!
ciuzza: Ma scusassi, ’un si parlava
cu sô figliu Liolà Tuzza fin’ajeri?
zâ ninfa: Ti dissi ca di chistu iu
nu’ nni sacciu nenti!
gnà càrmina: Oh, zâ Ninfa, chi? ’un
facemu ora! chi fa, ’a parti, vossia?
Chi voli cridiri ca ’u zû Simuni
supra ’u seriu...? Và, si nni jssi!
Matri e figlia, d’accordu, misiru ’u
vecchiu nnô saccu!
zâ ninfa: Ma’, ma’, ma’, ma’!
gnà càrmina: ’Un cci cridi?
zâ ninfa: Pi me’ figliu ’un criu!
Pirchì vuliti mettiri ’nmezzu a me’
figliu ora? Oh santa fidi!
gnà càrmina: Zâ Ninfa, li manu,
tutti du’, mi facissi tagliari!
ciuzza, luzza, nedda: Sissi, sissi,
veru è! avi raggiuni! sissi!
gnà càrmina: Sò figliu, sissi, cu
idda, cu Tuzza! Tant’è veru ca cci
la jì a dumannari a sô matri!
ciuzza: (a la zâ Ninfa): ’U
sta vidennu ca è veru?
luzza: Gna s’ ’u sannu tutti!
zâ ninfa: E iu no!
gnà càrmina: (Si la tira arrassu;
li picciotti chianu chianu cci vennu
darrè, e idda ogni tantu si vota a
taliarli cu tantu d’occhi):
Ma sintissi a mmia! Fatta ’a
frittata, di sô figliu nun n’àppiru
cchiù chi nni fari; e allura idda,
pezza di svrigugnata... mi capisci?
cu sô ziu... pi ffàricci cridiri ca
’u figliu era sò!
zâ ninfa: Chi jiti dicennu, santa
cristiana, chi jiti dicennu? Iddi,
iddi, gnursì, ch’eranu comu lu catu
e la senia, cuscinu e cuscina:
jttatu notti e jornu ddà, purcarìa,
ch’era la sparlacìa di tutti! Ma
pirchì cci avi a tràsiri me’ figliu
nni stu discursu?
luzza: Oh, eccu ccà donna Mita! eccu
ccà donna Mita cu ’a gnà Gesa!
Donna Mita, tutta scapiddata,
chiancennu, scinni pi la trazzera
’nsèmmula c’ ’a gnà Gesa, ca
s’allattaria tutta comu si cci
stassi scattannu l’arma, gridannu,
currennu di ’ncapu ’a trazzera a la
sipala, e di ccà ddà, cu li manu a
sciancu, mentri nni ll’ortu li
fimmini cunòrtanu a donna Mita.
gnà gesa: Figlia mia! figlia di lu
me’ cori!... Diu cci avi a
pinsari!... Li manu... li manu di
supra cci misi... Vicchiazzu
assassinu! vicchiazzu sciliratu! Di
cchiù, di cchiù, li manu di supra!
L’affirrà pi li capiddi e si la
strascinà casa casa! Birbanti
galiotu! Quantu mi nni vaju!... La
lassu ccà... la cunsignu a vàutri
ccà: iu mi pigliu la mantillina e mi
nn’acchianu ô paisi! E’ jiri a
ricùrriri a la giustizzia! ’Ngalera!
’ngalera avi a jiri!
gnà càrmina: Bonu! bonu faciti! Nnô
diligatu!
zâ ninfa: Chi diligatu! Sintiti a
mmia, nnô n’abbucatu aviti a jiri
cchiuttostu!
gnà gesa: Nnâ tutti dui, nnâ tutti
dui vaju! ’Ngalera avi a jiri stu
vecchiu scumunicatu, c’appi lu
curaggiu di diri ca lu figliu è sô,
com’è veru ca lu sangu di Gesù
Cristu è nnô càlaciu di la santa
missa!
zâ ninfa: (attuppannusi l’oricchi):
Maria, chi cosi!
gnà gesa: E ’ngalera puri sti du’
’nfamazzi, matri e figlia! Cajordi!
Cajordi! Lassatiminni jiri... Cci
arrivo di notti ô paisi... ’un fa
nnenti... v’ê scuro nni me’ soru
Tina... Tu ccà, Mitidda, sì a la tô
casa... ’nmezzu sti vicineddi... Ti
chiuj... ti chiuj bbona, di ccà e di
fora... e ’un cci vol’autru... mi
nni vaju... mi nni vaju...
zâ ninfa: Nni l’abbucatu, sintiti a
mmia!
gnà gesa: ’Ngalera! Assassini!
Cajordi! ’Ngalera!
gridannu accussì, scumpari di
’nfunnu â trazzera
gnà càrmina: ’U mantinimentu cci
l’avi a ddari pi forza!
zâ ninfa: Chi? Ah chi s’avi a
spàrtiri? Chi cci la vo’ dari vinta
tu, figlia? No, no! Tu sì la
muglieri!
donna mita: Nonsi! nonsi! Iu nun cci
tornu cchiù, mancu si m’ammàzzanu!
zâ ninfa: Comu ’un cci torni cchiù?
E chi vo’ fari? Gna iddi chistu
vannu circannu, figlia!
gnà càrmina: Si sapi! Jiri a
spatruniari tutti du’, matri e
figlia, nnâ casa d’ ’u vecchiu, e
fari manciari li vùvita a muzzicuna
a tutti l’autri parenti!
donna mita: Ah chi m’è ffari
pistari? ammazzari? ’Un haju cchiù
chi faricci cu iddu, ora! Appi di
n’autra chiddu chi vulìa, e a mmia
mi voli morta, mi vonnu morta tutti
tri!
gnà càrmina: Chi dici? ’Na parola è,
morta, donna Mita! ’Un cc’è ’a
liggi? Sô zia currì apposta pi
chissu ô paisi!
donna mita: Chi liggi! chi liggi mi
jti dicennu! Quattr’anni,
quattr’anni ca lu sapi Diu chiddu
c’haju patutu! Appi lu curaggiu di
dirimi a mmia, zâ Ninfa, a mmia,
’nfacci, ca nun m’avia a risicari di
diri mali di sô niputi! Pirchì sô
niputi, dici, è ’na picciotta
onesta!
zâ ninfa: Onesta? Accussì ti dissi?
gnà càrmina: (battennusi ’u
pettu): Maria! Maria! Maria!
ciuzza, luzza, nedda: Onesta oh!
onesta, signuri me’!
donna mita: Gna comu! Onesta...
Pirchì si misi cu iddu. E iddu cci
avi a lassari tuttu, dici! Pirchì
cci detti ’a prova ca nun mancava pi
iddu, ma pi mmia! E dici ca ’a liggi
anzi cci duvissi pinsari pi quannu a
un omu ci càpita la disgrazzia di
’ntuppari cu ’na fimmina comu a mmia!
Ah zâ Ninfa, lu cori mi parlava ca
nun mi lu vulia pigliari! E ’un mi
l’avissi pigliatu ma’, s’ ’un era ca...
gnà càrmina: Orfana, è veru, povira
urfanedda ccà... c’avìa a ffari?
donna mita: A li spaddi di me’ zia,
ca ’un cci potti diri di no... Era
tantu cueta e cuntenti iu ccà, nni
sta casuzza, nni st’urticeddu...
Vossia ’u sapi, zâ Ninfa... sutta
l’occhi sô... — Ma lu Signuri cci
avi a pinsari, cci avi a pinsari,
cci avi a pinsari a cu’ mi fici stu
tradimentu!
gnà càrmina: (risuluta):
Liolà avi a parlari, zâ Ninfa!
zâ ninfa: ’Nzunza, Signuri, pi
l’arma d’un cani! Livativillu di
’mmucca a me’ figliu, gnà Càrmina!
gnà càrmina: Oh, picciotti, dicìtilu
cca vàutri! L’occhi mi lassassi
scippari! Zâ Ninfa, fu iddu! fu iddu!
ciuzza, luzza, nedda: Iddu! iddu!
iddu!
donna mita: Iu sacciu ca Liolà mi
vulia bbeni, quannu iu era ccà, zâ
Ninfa... Ma chi curpa cci appi iu,
s’era suggetta, e m’appi a maritari
cu cu’ mi dissi me’ zia?
zâ ninfa: E chi vo’ diri, figlia, ca
Liolà t’ ’u vosi fari pi sfreggiu,
doppu quattr’anni?
donna mita: E chi sacciu! Chi sacciu!
gnà càrmina: Nonsi, chistu nonsi,
donna Mita; nun lu criu mancu iu! Ma
ora, s’è galantomu, Liolà avi a
parlari! Liolà avi a jiri a gridari
’nfacci a ddu vecchiu scumunicatu
zôccu cc’è sutta, lu ’ngannu di sti
du’ cajordi, matri e figlia, pi
cunzumari ccà una povira fimmina
senza difisa di nuddu! Chistu,
chistu avi a ffari, s’è di cuscenza
sô figliu, zâ Ninfa! l’avi a jiri a
spurcificari ddi du’ ’nfamazzi e
svintari sta trama a ddannu ccà
d’una ’nnuccenti!
È già sira. Si senti la vuci di
Liolà ca torna à sô casa cantannu.
vuci di liolà: Tutti l’amici me’
mi l’hannu dittu,
L’omu che si marita sta suggettu...
gnà càrmina: Oh, ecculu ccà, cu veni
cantannu! Ora cci parlu iu! cci ’u
dicu iu! E vossia midè, zâ Ninfa,
cci l’avi a ddiri, ca chistu è casu
di cuscenza, e sta trama s’avi a
svintari, s’avi a svintari!
ciuzza, luzza, nedda: (affacciannusi
di supra la sipala e chiamannu):
Liolà! Liolà! Liolà!
zâ ninfa: Ccà, veni ccà, figliu!
gnà càrmina: Veni, Liolà!
liolà: (a li picciotti): Oh —
li palummeddi!
gnà càrmina: Lassa ’i palummeddi!
Vidi ca cc’è ccà donna Mita!
liolà: Oh, donna Mita... — e chi è?
Inizio pagina
gnà càrmina: Chi è? ca tu t’ha ffari
di cuscenza, Liolà! Pirchì ccà donna
Mita sta chiancennu e suffrennu pi
ttia.
liolà: Pi mmia?
gnà càrmina: Sì, pi causa tô! Pi
cchiddu chi tu facisti cu Tuzza d’
’a zâ Cruci Azzara!
liolà: Iu? E chi? Chi stati dicennu?
gnà càrmina: Nun nigari, Liolà! ca
vidi ca iddi ora, matri e figlia,
vonnu fari cridiri a sô maritu, ô zû
Simuni, ca ’u figliu è sô!
liolà: ’U figliu? Quali figliu?
gnà càrmina: Lu dumanni? Chiddu di
Tuzza!
liolà: Pirchì? chi Tuzza è...?
(fa un certu signupi ddiri: gràvita?)
zâ ninfa (a li picciotti):
Va’, picciotti, va’ jtivinni, ca ’un
su’ discursi pi vàutri!
luzza: Oh Maria Santissima, sempri
cu stu: va’ jtivinni!
ciuzza: Sempri cu sti discursi, ha’
ddiri, ca ’un su’ pi nnàutri!
liolà: E chi discursi?
gnà càrmina: Chi fa ’u ’nnuccenti,
Liolà? — Va’, vi nni jti, picciotti?
ca ccà ’un putemu parlari, davanti a
vàutri!
ciuzza, luzza, nedda: Vossabenedica,
vossabenedica, zâ Ninfa! – Bona sira,
donna Mita! – Salutamu, gnà Càrmina!
liolà: E a mmia nenti? ’un mi
salutati?
ciuzza: Vattinni, ’mpusturi!
luzza: Malacunnutta!
nedda: Chi facci! Scanzàtinni,
Signuri!
Si nni vannu pi la trazzera.
gnà càrmina (subitu, cu fforza):
Lu figliu di Tuzza è tô, Liolà!
liolà: Va’, finitila, gnà Càrmina!
Chi pi ddaveru di vizziu vi l’aviti
pigliatu pi sti campagni campagni,
ca ogni picciotta ca cci accumincia
scuncertu e sputarizzu – cu’ fu?
Liolà!
gnà càrmina: Ah perciò ’un è veru,
ah?
liolà: Vi dissi finitila, ca ’un nni
sacciu nenti iu!
gnà càrmina: E lu po’ nigari e’ â zâ
Cruci tu cci jsti a dumannari ’a
manu di s’ò figlia Tuzza?
liolà: Ah, pi cchistu? Ancora sintìa
comu cci putìa tràsiri iu...
gnà càrmina: Nun lu neghi, ’u vidi?
Nun lu po’ nigari!
liolà: Ma sì... accussì, pi jucari...
di passaggiu... Mi truvavu a passari...
gnà càrmina (a la zâ Ninfa): ’U
vidi ch’è veru? Ora cci avissi a
parlari vossia, ch’è matri! Pirchì
cu mmia stu beddu spicchiu s’ ’a
piglia a rìdiri, mentri cc’è ccà una
povira arma chi chianci, ’ncuscenza!
’U sta’ vidennu, Liolà!
liolà: E ’u viu ca chianci... Ma
pirchì?
gnà càrmina: Ah pirchì dici? (pistannu
un pedi) Parlassi vossia!
zâ ninfa: Pirchì ’u zû Simuni...
gnà càrmina: (Oh! si smuvì!) –
Macari li manu di supra cci misi...
zâ ninfa: Ca dici ca ora d’idda ’un
n’avi cchiù chi nni fari, pirchì sô
niputi ora ’u figliu cci lu sta
dannu idda...
liolà: E va beni, chistu l’haju
’ntisu. Mi nni doli ’u cori ccâ pi
donna Mita; ma chi cc’è ffari iu?
zâ ninfa: ’U viditi, gnà Càrmina?
Me’ figliu è Santa Chiara! Si fussi
veru, nun lu nigassi!
gnà càrmina: E chi mi vulissi fari
aggliùttiri ora ca pi nnenti iddu...
accussì, pi jucari, jva a dumannari
’a manu di Tuzza? Iddu, ca ’un s’ha
vulutu mai maritari?
liolà: Iu? Cu’ v’ ’u dissi? ’U
m’haju vulutu mai maritari? Anzi,
ogni cincu minuti...
gnà càrmina: Ah, maritari accussì...
no pi veru!
liolà: Cu’ tuttu lu funnu di lu
stomacu! Si nun mi vonnu, chi cc’è
ffari? Mi vonnu tutti, e ’un mi voli
nuddu! Pi cincu minuti, sì, comu mi
jettu pi maritarimi... Avissi a
curriri subitu un parrinu cu l’acqua
biniditta! Nun curri nuddu, e si
sconchiuj... – Te’ te’ te’, e
Tuzzidda perciò... – Bonu s’ ’u fici
’u jenniru ’a zâ Cruci! – Ebbiva don
Simuni! Cci vinni fatta... Gaddu è!
vecchiu, ma ancora forti, si vidi...
– Ah pi cchistu Tuzzidda allura?...
e ch’era foddi ca si pigliava a
mmia, cu stu capizzu chi cci avía
cunzatu ccà a donna Mita? – Povira
donna Mita, gna pacenza!
gnà càrmina: Va’ va’ va’ va’, quantu
mi nni scappu, vasannò scattu!
Quannu s’avi a ’ntuppari cu persuni
ca la cuscenza si la jèttanu accussì
sutt’ê pedi! Chi pozzu vìdiri sti
cosi iu!
si nni curri cu li manu nni l’aria,
facennu gesti di dispettu
zâ ninfa: Gna tunna foddi è... ’A
cuscenza! Signuri me’, pi forza
’ntignata c’avi a èssiri comu dici
idda!
liolà: E ’un cci dassi cuntu vossia!
Jssi cchiuttostu a rizzittari susu
sti criaturi, ca Tiniddu ccà s’addrummiscì..
.
zâ ninfa: Uh, già! Figliuzzu di lu
me’ cori... E cu’ cci pinsà cchiù,
poviru nicareddu?
si cala e lu chiama
Tiniddu... Tiniddu...
a Liolà
Va’, piglialu, jsalu tu... dunamillu
’mmrazza...
Liolà si cala, cci fa lu signu di la
cruci supra, po’ cci frisca pi farlu
arrisbigliari; ma vidennu ca nun
senti, si metti a cantari battennu
li manu la solita arietta di ballu,
e Tiniddu allura si susi e
accumincia a satari cu l’autri du’
fratuzzi; e accussì satannu, tutti
tri, accumpagnati dô patri finu a la
porta, si nni trasinu â casa.
donna mita: (susènnusi): Iu
mi nni trasu. Vossabenedica, zâ
Ninfa.
zâ ninfa: Si mmi vo’, figlia, ora
c’arrizzettu sti picciliddi, scinnu
ccà arrè cu ttìa.
donna mita: Nonsi, grazii. Mi chiuju
pi nnotti, vossabenedica.
zâ ninfa: Ma cu’ sa, avìssitu
bisognu di quarchi cosa, chiama, ’u
senti? Nu’ semu ccà!
donna mita: Grazii, bonanotti.
Bonanotti, Liolà.
La zâ Ninfa si nni trasi.
liolà: Chi scurati ccà stasira?
donna mita: Me’ zâ Gesa è ô paisi...
liolà: Chi jì a ricurriri?
donna mita: Dissi ca jva nnô
n’abbucatu e nnô diligatu pi mmia.
liolà: E chi ’un vuliti forsi
turnari cchiù cu vostru maritu ora?
donna mita: ’Un haju cchiù chi cci
fari cu me’ maritu ora. — Bonanotti.
liolà: Chi siti locca, donna Mita!
donna mita: Eh... chi vuliti! ’Un
putemu èssiri tutti sperti a sto
munnu... Ven’a ddiri ca cci avi a
pinsari Diu pi mmia!
liolà: Diu, già. — Cci avissi a
pinsari. — Cci pinsà una vota. — Ma
pi quantu bona siti, vu’, timurata,
rispittusa di tutti li santi
cumannamenti — no pi dirivi mancanza
— ma certu ca ’un vi putiti
paragunari a Maria Santissima.
donna mita: Iu? Chi diciti?
liolà: Si cci avi a pinsari Diu,
scusati, comu? pi virtù d’ ’u
Spiritu Santu?
donna mita: Va’ va’, quantu mi nni
trasu... Chi vogliu sèntiri
st’eresii?
liolà: Ch’eresii? Si vi staju
dicennu anzi ca Diu certu nun vi po’
ajutari accussì?
donna mita: E chi sentu diri accussì
iu forsi?
liolà: Gna comu, allura? facennu
tutti sti curtigliarìi c’ha ffattu
ccà ’a gnà Càrmina? O sti cursi
ammàtula ô paisi di vostra zia Gesa?
— Chi conchiujiti? Vuci...
vastunati... abbucatu... diligatu...
spartenza... — o puru, mettiri
’mmezzu a mmia, è vero? pi jiri a
gridari ’nfacci a ’u zû Simuni ca ’u
figliu di Tuzza è me’... — Cosi di
picciliddi, donna Mita... — cosi
veru di quannu iu e vu’, ccà, nni
st’urticeddu, vi ricurdati? jucàvamu
a maritu e muglieri, ca ogni tantu
nni scippàvamu ’i capiddi e currìamu
a ffari ’i facci provi davanti a
vostra zia e a me’ matri... — vi
ricurdati?
donna mita: Mi ricordu, sì... Ma ’un
cci appi curpa iu, Liolà... Lu dissi
puro a vostra matri ora... Lu sapi
Diu, quannu mi maritavu, unni avia
i’ lu me’ cori...
liolà: ’U sacciu puru i’, donna
Mita. — Ma chistu ora ’un cc’entra.
— Vi maritastivu, e ’un si nni parla
cchiù.
donna mita: Vi nni staju parlannu —
no pi cosa — ma pirchì mi
dumannàstivu si m’arricurdava...
liolà: Sì, di quannu eramu nichi, ca
nni sciarriàvamu e jìvamu a
ricurriri... Ora ccà ’u discursu è
n’autru. — Vu’ aviti tortu, e vostro
maritu avi raggiuni.
donna mita: Iu, haju tortu?
liolà: Gna ’un aviti pirdutu...
quant’anni? quattro? cincu? – Chistu
è ’u vostru tortu! Vostru maritu si
stanca. C’ ’un ’u sapìavu ca si
pigliava a vu’ sulu p’aviri un
figliu? Gna ’u figliu avía a èssiri!
Aspetta oggi, aspetta dumani; all’urtimata,
tantu dissi e tantu fici, poviru
galantomu, fina ca truvà a nn’autra
ca cci lu sta cumminannu a locu di
vu’!
donna mita: E si Diu a mmia ’un mi
nn’ha vulutu mannari?
liolà: E si vu’ aspittati ca
chiòvinu ficu, o chi vi lavi a
mannari Diu senz’èssiri Maria
Santissima! Va’ jiti a spiari a
Tuzza, ora, cu’ cci lu sta mannannu
a idda!
donna mita: Lu diavulu, a idda!
liolà: Don Simuni.
donna mita: No! Lu diavulu! lu
diavulu!
liolà: Don Simuni.
donna mita: Ah chi puru davanti a
mmia lu nigati? È ’na ’nfamità
chista, Liolà!
liolà: E perciò vi dicu ca siti
locca! – Va’! fazzu comu dici ’a gnà
Càrmina! Vaju nni don Simuni, è
veru? Anzi, m’attaccu un campanazzu
a lu coddu e vaju abbanniànnu a li
campagni campagni e po’ strati
strati pi tuttu ’u paisi: – «’Ntringhi
’ntranghi! ’ntringhi ’ntranghi! Lu
figliu d’ ’u zû Simuni è me’!
’Ntringhi ’ntranghi! ’ntringhi
’ntranghi! Lu figliu d’ ’u zû Simuni
è me’!» Cu’ cci cridi? Macari
cci cridinu tutti. E iddu ’un cci
cridi? – Chi conchiudi? Nun cci
cridi pirchì nun cci voli cridiri! E
po’ semu giusti! Chi forsi dumani
nasci c’ ’u stampu ’nfrunti ca cc’è
scrittu: Liolà? Così orbi
su’, puru pi sô matri ca l’ha fattu!
E mancu si l’ammazzanu iddu cridi c’
’un è sô! né iu haju nuddu mezzu di
faricci cridiri ch’è me’. E vu’
stissa, vu’ stissa, s’ ’un siti
locca, cci aviti a diri ch’è veru...
donna mita: Ca è sô?
liolà: Ca è sô... ca è sô... ca ’un
ha mancatu pi iddu, ma pi vu’!
tant’è veru ca iddu lu sta avennu di
Tuzza, e chi comu lu sta avennu di
Tuzza, dumani lu po’ aviri di vu’.
donna mita: E comu?
liolà: Comu? ’Un v’ ’u staju
dicennu? Comu lu sta avennu di
Tuzza!
donna mita: Ah, no! chistu, no!
chistu, nenti! Mma’, ’nzamà Diu!
liolà: E bonanotti, allura! Stativi
cueta! Chi chianciti, si siti vu’?
Chi jiti a ricurriri? chi vi nni
scappati? cu ccu’ v’ ’a pigliati, si
murati li passi? Chiddi vi ’nsìgnanu
comu aviti a ffari e vu’ nun lu
vuliti fari! Cci ’a lassati fari vu’
la ’nfamità, no iu! Pi cchistu iu
haju nigatu e negu! Pi vu’, pi vu’
negu, pi lu beni vostru, pirchì nun
cc’è autru mezzu ccà pi svintari sta
trama! Ah vi pari c’abbruscia sulu a
vui lu cori? ’U sapi Diu chiddu ca
mi costa nun putiri gridari, nun
ciatari di nenti! Quannu ivu ddà a
ffari – ’ncuscenza – l’obbligu mio
di galantomu, e mi dissiru di no, ca
sutta l’occhi me’ la matrazza ’nfami
fici tràsiri a iddu, a vostru maritu,
unn’era Tuzza: lu vitti ’ntr’ôn
quatru lu tradimentu; vitti a vu’,
donna Mita; chiddu ca vi nn’avìa a
vèniri, e dissi no, ca ’un avia a
èssiri, e mi cusìvu li labbra,
aspittannu stu mumentu! Sta ’nfamità
’un avi a passari, donna Mita! lu
castigu cci l’avia a dari vu’! E Diu
stissu ca vi lu cumanna! Nun s’avi a
prufittari di mia sta ’nfami pi
cunzumari a vu’!
dicennu st’urtimi paroli cci stenni
un vrazzu a la vita
donna mita: (circannu di sfùjiri):
No... no... lassàtimi,
lassàtimi... Chistu nun lu farò
mmai... no, no, nun lu vogliu fari.
tuttu nsèmmula s’arresta, suspisa,
scantata, attisannu l’oricchi
–Ah... ssss... aspittati!...
sento caminari... – cu’ veni?
liolà: Trasemu dintra!
donna mita: No... iddu... iddu è...
sì! lu sô passu... scappativinni, pi
carità!
C’ ’un satuni Liolà è â sô porta;
donna Mita curri e si va ’ntana nnâ
rubbicedda di sô zia, chiujennu
chianu chianu ’a purticedda di
l’ortu. Si vidi don Simuni cumpariri
’nfunnu, ’ncapu a la trazzera c’un
lampiuneddu a catina ’nmanu;
s’avvicina a l’autra porta d’ ’a
rubbicedda, chidda di fora, e
tuppìa.
don simuni: Gnà Gesa!... gnà
Gesa!... Apriti, sugnu iu... —Ah,
tu? Apri... Ti dicu, apri! Apri,
vasannò ’a porta ’nterra jettu!... —
Nenti, t’è diri ’na cosa... Mi nni
vaju, sì mi nni vaju, ma prima
apri...
S’apri a porta di ddà e don Simuni
trasi. — Liolà d’ ’a sô porta
allonga lu coddu ad attintari nni lu
scuru di la notti e lu silenziu. Po’
si cogli tuttu, sintennu gràpiri ’a
purticedda chi duna supra l’ortu.
donna mita: (aprennu e chiamannu
forti): Zâ Ninfa! Zâ
Ninfa!
Po’ si vota contra a sô maritu chi
si fa avanti di dintra la rubbicedda
e scinni nni l’ortu c’ ’u
lampiuneddu ’nmanu
No, vi dissi no! vi dissi no! nun
cci vegnu! nun cci vogliu vèniri
cchiù! — Zâ Ninfa! Zâ Ninfa!
don simuni: Ah chi chiami? chiami
ajutu?
zâ ninfa: (currennu d’ ’a sô casa
e trasennu nni l’ortu): Mitidda,
Mitidda, chi chiami a mmia? Ah, vu’,
don Simuni!
don simuni: Bona sira, zâ Ninfa!
zâ ninfa: (a Mitidda ca
s’arripara darrè li sô spaddi e si
cci afferra a la vesta): Chi è?
chi è, figlia?
donna mita: Cci ’u dicissi vossia,
zâ Ninfa, ca pi mmia si favi a
scurdari: ’un cci tornu cchiù, ’un
cci tornu cchiù, mancu cu li
carrabbineri! Cci ’u dicissi ca si
nni po’ jiri unni sapi iddu, ca iu
nun cci vogliu aviri cchiù nenti chi
spàrtiri!
don simuni: Tu sì me’ muglieri, e ti
nn’ha’ vèniri â casa cu mmìa!
donna mita: ’Un sugnu cchiù iu, no,
vostra muglieri! Vacircativilla
unn’è vostra muglieri, ca lu sapiti
bbonu e ’un vi l’ê ’nsignari iu!
don simuni: Tu t’ha’ stari zitta,
vasannò...
fa pi jittarisìcci supra cu ’na manu
jsata
zâ ninfa: Bonu, bonu, don Simu’! E
lassâtila armenu sfugari, santu
nnomu di Diu!
don simuni: Nonsignura, zitta s’avi
a stari, zâ Ninfa! S’ ’un ha saputu
èssiri matri, avi a sapiri èssiri
muglieri, armenu! E nun s’avi a
sbuccazziari cchiù supra lu sangu
me’!
zâ ninfa: Ma semu giusti, don
Simuni! Chi su’ pritisi chisti? Cci
ardi lu cori, puvuredda, doppu
chiddu chi cci aviti fattu!
don simuni: Chi cci haju fattu, zâ
Ninfa? Cci haju fattu ca mi la
pigliavu di ’mmezzu la strata e
l’haju misu nn’ôn postu ca nun si
miritava!
zâ ninfa: Ge’, santu cristianu, gna
accussì cci aviti a ddiri?
don simuni: Ah, zâ Ninfa, zâ Ninfa,
nun è veru ca cci avissi fattu st’offisa
iu a la sant’arma di me’ muglieri,
s’ ’un era ca ’un sapia a cu’ avia a
lassari la me’ robba! La me’ robba
ca mi l’haju fattu all’acqua e a lu
suli, a sudura di sangu, zâ Ninfa!
zâ ninfa: Va bbeni! Ma chi curpa cci
avi ccà sta povira arma di Diu?
don simuni: Nun cci avrà curpa; ma
mancu avi a parlari, si zôccu idda
’un mi sappi fari mi lu sta facennu
n’autra!
donna mita: E chi vuliti cchiù di
mia allura? Jtivinni nni chidda ca
vi lu sta sapennu fari, e lassati
cueta a mmia, chi di li vostri
ricchizzi e di lu vostro onuri ’un
sacciu chi mi nni fari!
don simuni: Tu sì me’ muglieri, ti
dissi!
donna mita: Ddà, nni vostra niputi!
don simuni: Me’ niputi è me’ niputi,
e tantu basta! Fu chiddu chi fu; e
nun cc’è cchiù nnenti! — Iu haju
bisognu di cu’ mi duna adenzia, zâ
Ninfa!
donna mita: Gnurnò, vi dissi!
Taliati, di notti e notti sdugnu pi
li campagni!
zâ ninfa: Lassatila carmari
tanticchia, don Simu’! Viditi ca lu
corpu chi cci dàstivu fu forti assa’!
Tanticchia di pacenza! Ca ora
Mitidda si carma, è veru? e si nni
va, bedda giudiziusa, a la sô
casa...
donna mita: Nonsi... nonsi... è
inutili, zâ Ninfa: nun cci vaju!
zâ ninfa: Ma ’u vidi ca iddu stissu
ti vinni a pigliari fina ccà? e ti
dissi puru ca ora ’un cc’è cchiù
nenti, e c’ ’un avi cchiù unni jiri...
— a nudda parti, è veru?
don simuni: La virità, sissignura.
Ma quannu è ura — badamu! — lu
figliu mi l’ê pigliari.
donna mita: Lu senti? E so’ matri,
allura, m’avi a vèniri a pistari ’a
facci a la me’ casa! C’ ’a scusa
ch’è matri, certu ca ’un cci pô
chiùjiri ’a porta ’nfacci! E iu m’ ê
suppurtari chistu, zâ Ninfa? Ah chi
cc’è cunzari vero lu lettu a tutti
du’ cu li me’ manu a la me’ casa? E
avi cori vossia di fariminni jiri?
zâ ninfa: Iu, figlia? e chi t’ê
tèniri cu mmia a la me’ casa? T’ ’u
pozzu diri pi ttia...
don simuni: Bah, a li curti:
jamuninni, ch’è notti!
donna mita: No! no! Cchiuttostu mi
v’ê jettu a lu vadduni!
zâ ninfa: Sintiti a mmia, zû Simuni,
lassatila stari ccà armenu pi
stasira! S’avi a carmari, è signu...
Cu li bboni, a picca a picca, si
pirsuadi... e viditi ca dumani...
dumani torna, putiti èssiri certu...
don simuni: Ma pirchì avi a scurari
ccà stanotti?
zâ ninfa: Pirchì... pirchì fra l’autri
cosi... cci avi a guardari ’a casa a
sô zia, c’appi acchianari ô paisi.
don simuni: A lu paisi? E pi cu’? pi
mmia?
zâ ninfa: E bonu! Nnâ prima furia! —
Va’, vajitivìnni, vajitivìnni... ca
ora ccà Mitidda si chiuj bbona, è
veru? e dumani torna!... Vajitivìnni,
bona notti, don Simuni... Va’, tu,
va’ accumpagnari a tô maritu e va’
chiùditi ’a porta di ddà; po’ ti
chiuj puru di ccà, e bona notti.
Bona notti, don Simuni... Chiudi,
chiudi, Mitidda, bona notti...
Don Simuni trasi prima, scurdannusi
nni l’ortu ’u lampiuneddu addumatu.
Donna Mita, trasennu appressu a iddu,
chiuj ’a purticedda di l’ortu.
zâ ninfa: (attravirsannu l’ortu e
la trazzera): Mi pari ca ’a gnà
Gesa raccumannà la pecura a lu lupu!
(davanti ’a porta, s’arresta,
vidennucci appustatu Liolà e cci
dici chianu) Trasi, figliu,
trasi... Nun facemu!...
liolà: Ssss... aspittassi, ch’ê
vìdiri comu avi a jiri a finiri sta
caddata... Si nni jissi, si nni
jissi a dòrmiri vossia!
zâ ninfa: Giudiziu, figliu! giudiziu!
La zâ Ninfa trasi dintra. Liolà
accosta ’a porta, e subitu, comu un
saittuni, si jetta nni ll’ortu;
tuttu cugliutu, darrè la sipala,
acchiana ranti ranti fina ô spicu d’
’a rubbicedda e si ’mposta longu
longu ’ncugnatu a lu muru. Tuttu
’nsèmmula la purticedda si grapi
arrè, e donna Mita, vidennu Liolà
ddà a mmuru jetta una vuci, ma
subitu si vota contra lu maritu ch’è
dintra, p’un fallu passari).
donna mita: No, jitivìnni, vi dissi!
vasannò chiamu arrè ’a zâ Ninfa!
Jitivìnni!
don simuni (di dintra): E sta
bbona, sta bbona, ca mi nni vaju!
Donna Mita trasi lassannu accustata
’a purticedda. E allura, mentri don
Simuni nesci d’ ’a porta di fora,
Liolà, strisciannu ranti ranti a lu
muru, trasi di ccà, d’ ’a purticedda
di l’ortu, e subitu la chiudi. Lu
nesciri di don Simuni e lu tràsiri
di Liolà s’hannu a vidiri nnô stissu
tempu. Ma don Simuni, appena chiusa
’a porta di fora, si ferma e dici.
don simuni: Oh... oh... ’U
lampiuneddu... ’u lampiuneddu... Mi
scurdavu lu lampiuneddu... Chi dici?
Ah, nni l’ortu? — Bonu, bonu... cci
firriu di ccà...
Scinni pi la trazzera, trasi di la
sipala nni ll’ortu, piglia di
’nterra lu lampiuneddu, lu jsa pi
vidiri s’è addumatu bonu e dici.
don simuni: A lu scuru, pi li
campagni, ’nzamà Diu, unu si po’
rùmpiri li corna...
E s’abbia pi la trazzera.
SIPARIU